17 września 2019, lek. Dorota Orzechowska

Gluten – co to jest? Gdzie występuje i dla kogo jest szkodliwy?

W ostatnich latach znacznie wzrosła liczba przypadków nietolerancji glutenu, który bez wątpienia cieszy się złą sławą. Główne objawy nietolerancji glutenu (białka zbóż) to bóle brzucha i głowy, wzdęcia, zaparcia oraz biegunki. Wiele osób, chcących zmienić swój sposób odżywiania, zastanawia się, czy gluten faktycznie jest szkodliwy dla zdrowia. Jakie produkty zawierają gluten, a jakie są go pozbawione?

Co to jest gluten?

Na wstępie należy wyjaśnić, czym tak właściwie jest gluten. To mieszanina białek roślinnych, występujących w ziarnach niektórych zbóż, takich jak:

  • pszenica,
  • jęczmień,
  • żyto,
  • owies (gluten dostaje się do owsa wskutek zanieczyszczenia ziaren).

Uściślając, gluten składa się z dwóch typów białek: gluteniny oraz gliadyny. W połączeniu z wodą gluten zawarty w mące nadaje ciastu pożądaną sprężystość, dzięki czemu wypieki są łatwe w formowaniu, pulchne i dłużej zachowują świeżość (nie wysychają zbyt szybko). W związku z tym kilkadziesiąt lat temu rozpoczęto badania nad modyfikowaniem genetycznym pszenicy, aby zwiększyć w ziarnach zawartość tego pożytecznego białka.

Przeczytaj również: Jak nawilżyć suche i podrażnione gardło?

Czy gluten jest szkodliwy?

Czy zatem gluten jest niebezpieczny dla zdrowia? Zdania na ten temat są podzielone, jednak nie da się zaprzeczyć, że większość osób dobrze toleruje gluten. Unikać go powinni z pewnością pacjenci, u których wykryto:

  • celiakię,
  • nieceliakalną nadwrażliwość na gluten,
  • alergię na pszenicę.

W istocie to białko roślinne jest szkodliwe tylko dla kilku procent populacji (3-6%). Natomiast na celiakię (chorobę trzewną, wskutek której pacjent cierpi na nadwrażliwość na gluten, uwarunkowaną genetycznie) choruje zaledwie 1% mieszkańców Europy. 

Jakie produkty zawierają gluten?

Najpopularniejsze produkty spożywcze zawierające gluten to:

  • pszenica wraz z jej odmianami,
  • żyto,
  • jęczmień,
  • owies,
  • mąki (pszenne, żytnie, owsiane, jęczmienne),
  • wyroby piekarnicze i kwas chlebowy,
  • makaron (pszenny, żytni),
  • pierogi,
  • naleśniki,
  • kluski,
  • kasze (kuskus, jęczmienna, manna, owsiana).

Inne możliwe źródła glutenu to słodycze, chipsy, wędliny, parówki, pasztety, piwo, sosy, musztarda, majonez, alkohole smakowe czy przetworzone produkty mleczne (jogurty owocowe, śmietana, serki homogenizowane). Warto więc dokładnie czytać etykiety produktów przed ich zakupem.

Sprawdź także: Pomocy! Nie mogę mówić! – jak radzić sobie z bezgłosem?

Celiakia a gluten

Celiakia to choroba autoimmunologiczna uwarunkowana genetycznie (trwała glutenozależna enteropatia jelita cienkiego), która wyklucza możliwość spożywania glutenu, gdyż to białko powoduje u chorych na celiakię zanik kosmków wyściełających jelito cienkie (konsekwencją czego jest m.in. gorsze wchłanianie wielu składników odżywczych, co może prowadzić do uporczywej anemii, niskiej masy i wzrostu, niedokrwistości oraz innych stanów chorobowych). Celiakia może występować pod trzema postaciami, jako:

  • pełnoobjawowa (klasyczna, jawna),
  • skąpoobjawowa (nietypowa),
  • niema (ukryta).

Celiakia może ujawnić się na każdym etapie życia, lecz zwykle objawy choroby pojawiają się już we wczesnym dzieciństwie bądź u pacjentów między 30. a 50. rokiem życia. Szacuje się, że w Polsce na celiakię choruje ponad 400 000 osób. Schorzenie to jest niestety nieuleczalne. Do licznych powikłań celiakii zalicza się m.in.:

  • wczesna osteoporoza,
  • patologiczne złamania (konsekwencja problemów z wchłanialnością wapnia z przewodu pokarmowego),
  • niedożywienie,
  • zanik miesiączki,
  • zaburzenia płodności (u kobiet),
  • zaburzenia neurologiczne (ataksja, drżenie mięśni),
  • przedwczesna menopauza,
  • przedwczesny poród, 
  • poronienia,
  • zaburzenia psychiczne (depresja, apatia, stany lękowe, drażliwość).

Tak więc ścisła dieta bezglutenowa jest w przypadku celiakii koniecznością, bo tylko w ten sposób pacjent może poprawić swój stan zdrowia i ochronić się przed powikłaniami (niektóre z nich mogą zagrażać życiu). Trzeba nadmienić, że osoby, które nie wiedzą, że chorują na celiakię lub są tego świadome, ale celowo nie przestrzegają diety pozbawionej glutenu, są bardziej narażone na wystąpienie nowotworów przewodu pokarmowego. Ze względu na dużą popularność i szeroką dostępność (można rzec, że wręcz modę) żywności bezglutenowej, stosowanie się do diety bezglutenowej nie stanowi dużego problemu dla chorego.

Objawy nadwrażliwości na gluten

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten to osobna jednostka chorobowa, której nie należy utożsamiać z celiakią czy alergią na gluten. Jakie są główne symptomy tej przypadłości? Do typowych objawów tego rodzaju nietolerancji na gluten zalicza się:

  • bóle brzucha,
  • bóle głowy,
  • obniżony nastrój,
  • chroniczne zmęczenie,
  • wzdęcia,
  • biegunki.

Warto dodać, że nadwrażliwość na gluten nie powoduje zaniku kosmków jelitowych i nie ma podłoża genetycznego jak celiakia.

Objawy alergii na gluten

Gluten jest jednym z najczęściej występujących alergenów obecnych w pokarmach, a wszystko to za sprawą gliadyny. Jak objawia się alergia na białko pszenicy? Po spożyciu produktów zawierających gluten (po kilku minutach lub godzinach) chory obserwuje u siebie:

  • pokrzywkę skórną,
  • obrzęk i świąd jamy ustnej, pieczenie gardła,
  • trudności w oddychaniu,
  • łzawienie oczu,
  • biegunkę,
  • nieżyt nosa.

Reakcja uczuleniowa może również doprowadzić do wstrząsu anafilaktycznego.

Dieta bezglutenowa

Jak powinna wyglądać dieta dziecka i dorosłego w przypadku, gdy ich organizm nie toleruje glutenu? Należy wprowadzić do jadłospisu tylko produkty bezglutenowe (zawartość glutenu nie przekracza 20 mg na kg, są oznaczone symbolem przekreślonego kłosa), a także żywność, w której gluten nie występuje naturalnie, taką jak:

  • jaja,
  • ryby,
  • orzechy,
  • płatki kukurydziane,
  • świeże mleko,
  • oleje roślinne,
  • soja,
  • gryka,
  • tapioka, 
  • proso,
  • fasola,
  • soczewica
  • inne warzywa i owoce (wszystkie),
  • nieprzetworzone produkty mięsne.

Warto pamiętać, że gluten jest obecny również w wielu lekach. Jeśli chodzi o suplementy diety, preparatem bezglutenowym, który przynosi szybką ulgę przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, jest np. Tantum Natura.

Podsumowując, w przypadku zauważenia u siebie wspomnianych wyżej objawów po spożyciu produktów zawierających gluten, należy skonsultować się ze specjalistą i wykonać diagnostykę w kierunku alergii, nadwrażliwości i celiakii.

Zobacz również: Smog a zdrowie człowieka – czy powinniśmy się obawiać skutków wdychania smogu?

Powstrzymaj zagrożenie już przy pierwszych objawach

Tantum Natura możesz kupić nie tylko w swoich lokalnych aptekach, ale także tych internetowych.

Sprawdź, gdzie możesz kupić Tantum Natura:

Kup online