9 marca 2020, lek. Michał Dąbrowski

Zaburzenia odporności – jakie są objawy zwiastujące występowanie tej grupy chorób?

Prawidłowa praca układu immunologicznego to jeden z kluczowych aspektów zdrowia każdego człowieka. Gdy dochodzi do zaburzeń odporności, znacznie wzrasta m.in. ryzyko różnego rodzaju zakażeń, a także ich intensywność oraz czas trwania. Warto zatem niedoborom odporności przyjrzeć się bliżej - zarówno pierwotnym, jak i wtórnym.

Kobieta cierpiąca z powodu zaburzenia odporności

Odporność organizmu – podstawy

Za mechanizmy obronne, które mają na celu rozpoznanie oraz walkę z zagrażającymi nam patogenami, odpowiada właśnie odporność. Dzieli się ona na dwa rodzaje – odporność nieswoistą (wrodzoną) oraz swoistą (nabytą)

Odporność nieswoista aktywuje się jako pierwsza, zaczyna działać natychmiastowo, a w jej pracę zaangażowane są m.in. cytokiny, interleukiny, limfocyty T oraz komórki NK (natural killers) – bardzo często mechanizmy te są wystarczające do ochrony naszego zdrowia. Jeśli jednak organizm nie poradził sobie z zagrożeniem, uruchamiają się mechanizmy odpowiedzi swoistej – odporność tego typu dzielimy dodatkowo na komórkową (opartą o samodzielne działanie limfocytów T) oraz humoralną (patogeny są zabijane przez konkretne przeciwciała, które limfocyty B wytwarzają w odpowiedzi na dany antygen).

Biorąc pod uwagę powyższy opis, łatwo wywnioskować, jak bardzo skomplikowany jest cały układ odpornościowy i na jak wielu poziomach mogą wystąpić różnego rodzaju zaburzenia. 

Pierwotne niedobory odporności – rzadkie, lecz bardzo poważne zagrożenie 

Pierwotne niedobory odporności (PNO) wiążą się z różnymi jednostkami chorobowymi, które można podzielić m.in. ze względu na rodzaj upośledzanej przez nie odporności. Dotyczyć mogą zarówno odporności nabytej – humoralnej, komórkowej lub obu tych rodzajów – jak i odporności wrodzonej. 

Co ciekawe, około 65 proc. wszystkich tego typu przypadków stanowią pierwotne niedobory odpornośći humoralnej. Ich powikłania są zwykle przewlekłe i mogą dotyczyć różnych układów organizmu. Są to m.in.:

  • Problemy z układem oddechowym – astma, przewlekłe zapalenie zatok przynosowych, zwłóknienie płuc, rozstrzenie oskrzeli i inne.
  • Trudności z układem pokarmowym – przewlekłe biegunki, niestwoiste zapalenia jelit, zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka i inne.
  • Nieprawidłowości skórne – łuszczyca, łysienie, afty w jamie ustnej, wypryski i inne.
  • Pozostałe jednostki chorobowe – niedokrwistość (z niedoboru żelaza lub niedokrwistość aplastyczna), zapalenie rogówki, spojówki, przewlekłe zapalenie wątroby i wiele innych.

Nieprawidłowości w funkcjonowaniu wymienionej tu odporności nabytej związane są przede wszystkim z niedoborem immunoglobulin, które inaczej nazywamy przeciwciałami. Są to białka, które pomagają chronić organizm przed wszelkimi zagrożeniami. Co zatem stoi za zbyt małą ich ilością? Źródeł może być kilka, m.in. zaburzenia w procesie produkcji owych przeciwciał lub zwiększona ich utrata. 

Co ważne, u dorosłych osób z tego typu rozpoznaniem zwraca się uwagę nie tylko na przewlekły charakter dolegliwości, lecz także na nawrotowość chorób, m.in. zakażeń bakteryjnych (głównie stanów zapalnych zatok, płuc, czasami również ucha środkowego) oraz intensywność ich przebiegu – są one cięższe i bardziej osłabiające pacjenta niż dzieje się to w przypadku przeciętnej osoby. 

Warto wszelkie tego typu sygnały poddać obserwacji, ponieważ rozpoznanie pierwotnych niedoborów odporności często jest stawiane zbyt późno – wiele lat po wystąpieniu pierwszych objawów. Dane wskazują, że trwa to średnio nawet 4-6 lat, a u niektórych prawidłowa diagnoza nie jest stawiana nigdy. Skutkiem tego pacjenci muszą mierzyć się z licznymi trudnościami zdrowotnymi, co nieraz prowadzi nie tylko do znacznego obniżenia komfortu ich życia, lecz także jego skrócenia (jedne z głównych zagrożeń dla życia pacjentów z pierwotnymi niedoborami odporności to niewydolność oddechowa oraz serce płucne, czyli zaburzenia w prawej komorze serca).

Pierwotne niedobory odporności – jak je zdiagnozować?

Chcąc ułatwić proces rozpoznania, badacze we współpracy z Fundacją Jeffreya Modella ustalili 10 symptomów, które powinny stanowić w tym zakresie sygnał ostrzegawczy (jeżeli diagnozujemy 2 z poniższych punktów, możemy podejrzewać pierwotne zaburzenia odporności – lista dotyczy osób dorosłych):

  • minimum dwa nowe zakażenia ucha w ciągu 12 miesięcy,
  • minimum dwie nowe infekcje zatok w ciągu 12 miesięcy (bez występowania alergii),
  • jedno zapalenie płuc w ciągu roku w okresie co najmniej 2 lat,
  • wspomniana już przewlekła biegunka, której towarzyszy obniżenie masy ciała,
  • nawracające infekcje wirusowe – w tym przeziębienia, brodawki czy opryszczka,
  • konieczność częstego wprowadzania dożylnej antybiotykoterapii (dot. leczenia zakażeń),
  • powtarzające się, głębokie ropnie – mogą pojawiać się zarówno na skórze, jak i narządach wewnętrznych,
  • uporczywe infekcje grzybicze lub pleśniawki (dot. nie tylko skóry),
  • infekcje powstałe na tle normalnie niezagrażających prątek niegruźliczych,
  • przypadki pierwotnych niedoborów odporności wynikające z wywiadu rodzinnego.

Pierwszym krokiem staje się w tym przypadku szczegółowo przeprowadzony wywiad rodzinny oraz rozważenie innych chorób, jak np. alergie, astma czy mukowiscydoza. Jeżeli nie uda się ich potwierdzić, lekarz skieruje pacjenta na dodatkowe testy, które opierać się będą przede wszystkim na wykonaniu badań z krwi, w tym morfologii krwi z rozmazem. Specjalista może zalecić też inne testy, które uzależnione będą od potrzeb danego pacjenta oraz zgłaszanych przez niego objawów. 

Wtórne niedobory odporności – co warto wiedzieć?

Wtórne niedobory odporności są diagnozowane znacznie częściej niż niedobory pierwotne. Mogą wywołać je liczne czynniki, które zwykle po wyeliminowaniu pozwalają znacznie poprawić pracę układu immunologicznego pacjenta. Do źródeł wtórnych niedoborów odporności należą:

  • różnego rodzaju farmakoterapie, np. leki przeciwmalaryczne czy immunosupresyjne,
  • białaczka,
  • chłoniak,
  • cukrzyca,
  • zakażenie wirusem HIV,
  • wirus Epstein-Baar,
  • zespół nerczycowy,
  • choroby nerek lub przewodu pokarmowego (np. choroba Leśniowskiego-Crohna),
  • toczeń układowy,
  • oparzenia,
  • zaburzenia chromosomalne, np. trisomia 21 czy zespół Turnera,
  • niedożywienie lub niedobory wybranych składników odżywczych.

Diagnostyka zaburzeń wtórnych przebiega podobnie jak w przypadku pierwotnych niedoborów odporności – tutaj również powinna być przeprowadzana jak najszybciej, co zwiększa szansę na uchronienie pacjenta przed wieloma zagrażającymi mu chorobami.

Styl życia – jak łagodzić zaburzenia odporności?

Jeżeli u pacjentów została już zdiagnozowana jedna z powyżej opisanych dolegliwości, warto pamiętać o profilaktyce i w dużej mierze właśnie na niej opierać swoją codzienną troskę o zdrowie. Należy jak najwięcej dowiedzieć się o zapobieganiu różnego rodzaju zakażeniom. Oto kilka pomocnych wskazówek – jak widać, prewencja dotyczy tu podstawowych wręcz elementów:

  • konieczne jest wprowadzenie zdrowego, zbilansowanego żywienia,
  • wypijana woda powinna pochodzić tylko ze sprawdzonych źródeł,
  • nie powinno się korzystać z tych samych sztućców lub pić z butelki, z której piły też inne osoby,
  • należy dbać o częste i dokładne mycie rąk,
  • dokładną higienę jamy ustnej i regularne wizyty kontrolne u stomatologa – on także powinien być poinformowany o chorobie pacjenta, ponieważ może wiązać się to z dodatkowymi obostrzeniami wykonywanych czynności,
  • zalecana jest regularna, umiarkowana aktywność fizyczna – należy jednak zrezygnować ze sportów, które mogą narażać odporność, jak np. ćwiczenia na basenie.

Warto pamiętać, że zaburzenia odporności często są dla pacjentów trudne także pod kątem psychicznym. Związane z nimi ograniczenia oraz liczne okresy osłabienia fizycznego mogą zwiększać ryzyko zaburzeń nastroju, w tym depresji. Jej objawy również powinny być kontrolowane – holistyczne podejście daje w tym zakresie największe szanse na możliwie jak najzdrowsze życie. 


  • Brzustewicz, E., Bryl, E., Przegląd testów laboratoryjnych przydatnych w diagnostyce pierwotnych niedoborów odporności, Forum Medycyny Rodzinnej 2014;8(1):27-36 [dostęp: 05.11.2019] https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/37815/26729
  • Celińska-Löwenhoff, M., Musiał, J., Niedobory odporności humoralnej u osób dorosłych, Alergia Astma Immunologia 2014, 19 (4): 202-209 [dostęp: 05.11.2019] http://www.mediton.nazwa.pl/library/aai_volume-19_issue-4_article-1198.pdf
  • Grześk, E., Dąbrowska, A., Urbańczyk, A., Ewertowska, M., Tejza, B.,  Grześk, G. i in., Pospolity zmienny niedobór odporności – choroba o wielu obliczach, Pediatria Polska 2018; 93 (2): 186–191 [dostęp: 05.11.2019] https://www.termedia.pl/Pospolity-zmienny-niedobor-odpornosci-choroba-o-wielu-obliczach,127,32978,1,0.html
  • Mikołuć, B., Pietrucha, B., Motkowski, R. i in. Zapobieganie zakażeniom w pierwotnym i wtórnym niedoborze przeciwciał, Przegląd Epidemiologiczny 2009, 63(1): 45-48 [dostęp: 05.11.2019] http://static.epnp.pl/public/images_repository/pliki_uczelni/0080/spis_tresci/PE_1_2009_spis_tresci.pdf#page=55
  • Rynans, S., Dzieciątkowski, T., Młynarczyk, G., Zakażenia adenowirusami u pacjentów z zaburzeniami odporności, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej (online), 2013; 67: 964-972 [dostęp: 05.11.2019] https://pdfs.semanticscholar.org/be2f/1ef4ecefd1609dec6ef50aa7f8bbc06959ee.pdf

Powstrzymaj zagrożenie już przy pierwszych objawach

Tantum Natura możesz kupić nie tylko w swoich lokalnych aptekach, ale także tych internetowych.

Sprawdź, gdzie możesz kupić Tantum Natura:

Kup online